obraz21.gif
Słownik staropolskiHistoriaMusztraCiekawostkiKulinariaPieśni
Słownik wyrażeń staropolskich PDF Drukuj Email
Wpisany przez Morganhenker   
czwartek, 20 stycznia 2011 20:38

A

Abigeatus - w dawnem prawie polskiem: kradzież bydła z pastwiska

Abjuracja - w dawnem prawie polskiem: odprzysiężenie, wyrzeczenie się własności. W sprawach religijnych.Wyraz ten miał znaczenie wyprzysiężenia się błędnej wiary.

Adumbrować - przyciemniać. U Xiędza Skargi : "Toteż malarskie pędzle farbami adumbrują..."

Adziamski - w dawn.polszczyźnie: perski (od arabskiego wyrazu Adżem, oznaczającego Persję)

Afer - Afrykańczyk. Co może by się i na czasie przypomnieć zdało, jako dysputa o tem, że dziś Negra Negrem zwać obraza ponoć onemu wielga...

Agrest - w dawn.polszczyźnie: kwaśne wino

Ajenda - modlitewnik (Ze zbioru "Polska Fraszka Mieszczańska": Tylko ksiądz pogotowiu niech z ajendą będzie....)

Apostoł - w dawn.polszczyźnie: duży kielich do piwa, wina, miodu

Armistycjum - w dawn.polszczyźnie: zawieszenie broni

Arumszmalc - w kuchni staroposkiej: potrawa z jaj sadzonych z przyprawami

Awuls - (z łac.)mały folwark oderwany od większej posiadłości, część gruntów oderwana od całości majątku.

B

Babizna - w dawn.polszczyźnie: dziedzictwo po babce.

Bachmistrz - przełożony nad górnikami, w kopalniach solnych podległy żupnikowi

Badawja - w dawn.polszczyźnie: dzielny rumak

Bagazja - (z tureckiego) gatunek dawnej tkaniny bawełnianej

Bajołap - człowiek uganiający się za nowinkami, plotkarz

Bałuk - więcej znany w zwrocie "na bałuku", co znaczyłoby, że kto na czworakach chodzi, jako u Wacława Potockiego, gdy: "...pili szkaradnie; drugi że ledwo przylazł z zamku na bałuku"

Bastramy - (z tureckiego) w kuchni staropolskiej: mięso suszone

Bdła - grzyb (choć zda się, że więcej jako pośledniejszy grzyba gatunek)

Bijanka - w kuchni staropolskiej: potrawa z migdałów, galarety, cukru, ryżu, rosołu i wędzonych ozorów, uważana za specjał stołu królewskiego i magnackiego.

Bledyniec - hmmm... by rzecz wyłożyć politycznie, niewiast o tegoż słówka przejście mimo upraszam! Już? Przeszły mimo? Tedy, Mospanowie, bledyńcem dawniej zwano kogo, komu macierzy jego niepoćciwe prowadzenie się imputowano... Za uszami zatem, luboż i w oczy, jak kto miał owego za kurwego syna, bledyńcem go zwał...

Bukal - (z włoskiego), nazwa stosowana w Polsce do XVII wieku na określenie kielicha ozdobnego, używanego do kosztowniejszych win

C

Cacha - w dawnej gwarze górników: chodnik w kopalniach

Cal - miara wzięta pierwotnie z szerokości wielkiego palca. Cztery cale stanowiły dłoń, sześć dłoni czyniło łokieć. Cal w rozumieniu obecnym to 1/12 stopy.

Ceplik - (z niem.Zopf), warkoczyk noszony przez mężczyzn w czasach saskich

Chachmeć - w XVII wieku tako zwano jakie mieśćce błotniste, sitowiem pokryte, na zasadzkę zdatne

Chasa, chaszcza - w polszczyźnie XVI wieku: tłum, motłoch, zgraja

Chryja - (z greckiego) - w szkołach staropolskich: wykład, rozprawa. Później wyraz ten nabrał znaczenia historji, awantury, przykrego zajścia i w tem znaczeniu jest znany i dziś.

Cioty - podług staropolskiego zabobonu ludowego: złe duchy nasyłające myszy i wywołujące u ludzi kołtun. Wyraz "ciota" w osobie pojedyńczej jeszczeć w XIX i na pocz.XX wieku w niektórych częściach Polski używan był na oznaczenie czarownicy.

Czerepica - w polszczyźnie XVIII wieku: dachówka.

Czołdar - (z tureckiego) pokrowiec z kosmatej wełny do nakrywania koni, nazwa używana w Polsce w XVII wieku.

Czworodroże - aż dziw, że to dziś tłomaczyć trzeba. Miano w samo sedno utrafione i podług mnie daleko więcej foremne, niźli skrzyżowanie nasze... A jakeśmy już i przy tem, to jeszcze bym i inszego przypomnieć chciał słówka:

Czworosowity - czyli poczwórny, a ściślej złożony we czworo, jako dokument jaki luboż i chusteczka...

Ćwik - gra hazardowa w karty, wprowadzona za Stanisława Augusta

D

Daga - (z łac.) puginał, szpada nieduża znana w polskiem średniowieczu jako broń zdradziecka, nie używana przez rycerzy, godna zbójów

Daraj - pstra kitajka turecka, upowszechniona za króla Jana III Sobieskiego.

Darda - (z włoskiego) włócznia, oszczep, pocisk

Dąbrowa - pierwotnie: dół zarosły, zarośla. Dopiero później wyraz ten nabrał znaczenia gaju dębowego.

Demeszka - szabla turecka ze stali damasceńskiej

Derdołek - dawna pogardliwa nazwa drobnego szlachcica.

Deresz - nim się to słówko stało synonimem konia maści siwej, oznaczało ławę na której kary cielesne wymierzano

Dętki - kolorowe paciorki szklane, noszone przez Polki na szyi w czasach Stanisława Augusta.

Dłoń - dawna miara długości, szósta część łokcia licząca ok. czterech cali

Domężna - w dawn.polszczyźnie: panna na wydaniu

Dreznar - (z niem.) w polszczyźnie XVI w.rzemieślnik tokarz

Drojet - tkanina wełniano-lniana pośledniejszego gatunku, używana w Polsce za czasów saskich.

Drwa - okrom znaczenia dzisiejszego, w polszczyźnie XVI i XVII wieku znaczyło to jaką mowę niesmaczną luboż pisma obelżywe.

E

Edukt - w dawn.prawie polskiem; postępowanie mające na celu stwierdzenie czyichś praw do danego klejnotu szlacheckiego.Takie świadectwo wydawała szlachta podczas sejmiku, miało ono wówczas moc dowodu niezaprzeczalnego.

Egzempcja - zawieszenie wyroków kryminalnych przez hetmana na tych, którzy podczas wojny służyli pod jego buławą.

Egzorta - przemówienie kapłana nad trumną, skierowane do uczestników pogrzebu.

Egzulanci - wygnańcy, ale pod tem pojęciem rozumiano szlachtę mającą dobra w okolicach odstąpionych w XVIII wieku traktatami Moskwie. W zamian szlachta ta miała otrzymać uposażenie z dóbr królewskich. Skutkiem roszczeń częstokroć wygórowanych sielnie, nieraz egzulanci moc frasunków Rzplitej czynili, brużdżąc i na sejmach wielce.

Elear (także elier lub halier) - harcownik poprzedzający wojsko przed bitwą, ochotnik, wyzywający przed bitwą nieprzyjaciela na indywidualny bój. Elearami zwano w Polszcze najprzedniejszą jazdę.

Emulusowie - w dawnych szkołach polskich: dwaj uczniowie współzawodnicy, którzy usiłowali prześcigać się wzajemnie w postępach. Emulusów wyznaczali nauczyciele, przyczem dzielili w tem celu całą klasę na pary.

Ewazja - w dawnem prawie polskiem: odparcie zarzutu, czyli usprawiedliwienie się przed sądem luboż upadek sprawy sądowej skutkiem niestawienia się pozywającego

Ewent - w dawn.polszczyźnie: wynik

Ewokacja - w dawn.prawie polskiem; pozwanie przed niewłaściwy sąd

F

Facambuł - w dawn.polszczyźnie: gruboskórny głupiec

Fafałek - w dawn.polszczyźnie: ozdoba złota lub srebrna, wisząca przy ubraniu

Falandysz (także falendysz) - sukno holenderskie grube i ciężkie, używane w Polsce w XVII wieku.

Falsarucha - w XVI wieku tak określano bogate, zbytkowne stroje

Fałdysztor - (z łac.) w polszczyźnie XVI w.: klęcznik

Famulus - w średn.polszczyźnie: giermek, pachołek. W późniejszych czasach zwano tak wiernego sługę artysty lub literata.

Faryna - rodzaj gry w kości, wprowadzonej w XVI w przez wędrownych kramarzy. Prawo do rzutu nabywało się za jaką opłatą, a za wyrzucenie określonej liczby oczek, grający wygrywał jakiś drobiazg, mało cenny. Że się nadto gra ta upowszechniła, wielkie straty ludności najuboższej czyniąc, zakazano jej w Polszcze całej już w 1611 roku. Mimo to jeszcze w XVIII wieku było słychać o niej.

Felonja - z łac. wyraz w dawn.polszczyźnie używany na określenie wiarołomstwa, sprzeniewierzenia się.

Foralja - w dawn.polszczyźnie: opłaty targowe w miastach

Forgocza - (z węg.) pęta na konie

Frymark - ( z niem.Freimarkt) zamiana przedmiotów jeden na drugi, przeważnie ze szkodą jednej ze stron. W prawie polskiem frymarkiem nazywała się zamiana dóbr królewskich na prywatne, przy której nieraz następowała dopłata. Kilka ustaw jeszcze od XVI wieku nakazywało baczne Rymarków rewidowanie, wszelako powszechnie mniemamo, że frymark de facto szastanie dobrem królewskiem znaczy, od czegoż zresztą i słówko"frymarczyć" się zrodziło.

Furjer - w dawn.wojsku polskiem: pomocnik kwatermistrza pełniący czynności gospodarcze w kompanii.

G

Galizant - w dawn.polszczyźnie: stronnik Francuzów

Gąska - w dawn.polszczyźnie: bułeczka pszenna lub żytnia. Pochodzenie nazwy od dawnej tradycji nadawania tym bułkom kształtu ptaków.

Gbit - (z niem.Gebiet) - obwód, okrąg

Gidyja - (z tureckiego) pogardliwa nazwa szkapy

Gizd - w dawnej polszczyźnie: człowiek nieporządny, niechluj

Gierka - w dawnej polszczyźnie: kobieta lekkiego prowadzenia. Wyraz utworzony od imienia własnego Gertruda.

Głum - w dawn.polszczyźnie: niedola, poniewierka.

Gmerk, Gmyrek - znak dowolnie używany przez mieszczan dawnej Polski na odróżnienie rodu od rodu. Znak ten żadnych przywilejów nie dawał.

Gombica - rodzaj naszyjnika ze sznurkami i świecidłami, noszonego przez Polki w XVII wieku

Gościństwo - w dawn.polszczyźnie: wychodźstwo, pielgrzymowanie

Gruca - (z niem.) - kasza

Guby - w dawn.polszczyźnie : fałdy u sukni

H

Haby - w dawn.polszczyźnie : sprzęty domowe, odzież , bielizna

Hajduk - (z węg.) pierwotnie zbieg z Serbii tureckiej,osiedlony w Polszcze. Z hajduków formowano w XVI wieku oddziały lekkiej piechoty, uzbrojonej i przyodzianej z węgierska. Z czasem, że magnatów wielu werbowało hajduków do pałacowych straży, poczęto ich liczyć między służbę, nawet i pokojową. Ode końca XVIII wieku hajduk oznaczał już jeno jakiego sługę niższego na wielkopańskiem dworze.

Hajtar (z węg.) w polszczyźnie XV i XVI wieku: leniwy czeladnik

Halaspas (z włoskiego), w polszczyźnie XVII wieku: krotochwila, żart

Hamał - ( z tureckiego) w XVI iXVII w. tragarz, człowiek noszący ciężary

Hiberna - leże zimowe, na które wojsko stawało w dobrach królewskich lub duchownych. Od połowy XVII w. nazywano tak podatek stały, płacony przez kmieci królewskich i duchowieństwo na utrzymanie wojska w zimie, zniesiony przez Stanisława Augusta

Hładon - (wyraz ruski) koń wielkiej urody; dzielny wierzchowiec.

Holik - w polszczyżnie XVII w.: pachołek, drab

Horodniczy - urzędnik ziemski na Litwie, niższy od cześnika, a wyższy od skarbnika, pełniący funkcje starosty grodowego i komendanta twierdzy.

Hulgród - w dawn. polszczyźnie: wielkie sanie

Hurdycja - drewniany ganek na wieży, z którego podczas oblężenia rzucano kamienie, smołę itp. Od XV w. budowano już hurdycje murowane.

Husak - dyby na szyję

Hynszt - (z niem.Hengst-ogier) w polszczyźnie XV wieku: koń

I

Ilata, illata - w dawn.polszczyźnie: posag wzięty za żonę, wiano

Imaniec - w dawn.polszczyźnie: jeniec

Ingiernina - strój kobiecy według mody szwedzkiej, używany w czasach Jana Kazimierza Infima - najniższa klasa w dawnych szkołach polskich, w której głównie uczono podstaw gramatyki łacińskiej.

Inkursja - w dawn.polszczyźnie: napad.

Instrument - oprócz dzisiejszego znaczenia, oznaczał także dokument lub list urzędowy

Intraty - dochody

Intromisja - inaczej: wwiązanie - akt prawny wprowadzenia nowego właściciela w posiadanie dóbr. Intromisji dokonywałwoźny sądowy w obecności dwóch szlachciców, do wykreślania granic przyzywano sąsiadów. Większość zabiegów czynionych przez Gerwazego, w "Panu Tadeuszu" wokół zamku Horeszków na rzecz Sędziego, to właśnie dążenie do intromisji.

Intymacja - w dawn.prawie polskiem: powstrzymanie wyroku pierwszej instancji sądowej przez odwołanie się do drugiej; apelacja.

Ips, Ipsym - gatunek małmazji, w XVII wieku wyrazu tego używano na oznaczenie fałszowanego wina. Później, per analogiam na wszelki fałsz słowa tego rozciągnięto.

Iścizna - w dawn.polszczyźnie: kapitał, gotówka

Izbice - skrzynie z bali wypełnione ziemią lub kamieniami,zatapiane w wodzie, lub trzęsawisku, na których dopiero wznoszono właściwe budowle.

J

Jadowizna - w dawn.polszczyźnie : jędza

Jaktor - w dawn.polszczyźnie: handlarz

Jałat - (wyraz serbski) w dawn.polszczyźnie: błazen, nicpoń

Jedenasta godzina - określenie oznaczające pewien sposób budowania dworów, tem charakterystyczne, że ich fronton był oświetlany pełnem słońcem w porze południowej.

Jednacz - w dawn.prawie polskiem: rozjemca, sędzia polubowny

Jednoradek - suknia męska, sięgająca za kolana, z prostego sukna, używana przez szlachtę w XVIII w.

Jedwabnica - nazwa stosowana w dawn.Polsce do każdej tkaniny jedwabnej. Dawny polski obyczaj nakazywał owijanie pism królewskich w jedwabnicę.

Jedykuł - zamek o siedmiu wieżach w Stambule, przeznaczony przez Turków na więzienie dla znakomitszych jeńców. Miejsce śmierci wielu polskich brańców.

Jelca, jedlca - w dawn.polszczyźnie: osłona rękojeści przy szabli, szpadzie, kordzie i in.białej broni

Jenka - w dawn.polszczyźnie: branka, niewolnica

Józefki - ubiór zwierzchni kobiecy z czasów Sobieskiego

Julep - w dawn.polszcyźnie: słodki, gęsty lek

Junkiery - wstążki, ozdoby stroju kobiecego

Jużyna - ( z niem.Jause) w polszczyźnie XVI i XVII wieku drugie śniadanie lub podwieczorek.

K

Kabak - (z ruskiego) karczma, szynk

Kalata - w dawn.polszczyźnie: łoże w stajni, przeznaczone dla czeladzi.

Kampust - w dawn.polszczyźnie: maślanka i kwaśne mleko

Kijaki - dawna nazwa włościan z okolic Krakowa, pochodziła od kija, na którym przynosili na jarmarki kiełbasy, słoninę itd.

Klaskany - dawny taniec polski

Kłomia, kłomica - sieć rybacka

Kociubicha lub Kociurbycha - taniec starop. z przyśpiewkami

Komenty - (z łaciny), w dawnej polszczyźnie: babskie wymysły, plotki.

Kompasja - w dawn.polszczyźnie: litość.

Korczak - w dawn.polszczyźnie: duży kubek do picia

Korczaki - w dawn.polszczyźnie: ziemniaki

Korydon - (od imienia własnego), w polszczyźnie XVII w:kiep, głupiec

Kretales - w dawn. polszczyźnie: datek na wydatki szkolne

L

Leśnobożec - zaliż ów nie udatniejszy nam niźli "faun" zamorski?:)

Lędźwica - nerka. W Biblii Królowej Zofii z 1455 czytamy: "Dwie lędźwicy z łojem swym zakadzi na ołtarzu"

Lice - w dawn.prawie polskiem: przedmioty służące za dowód dokonania zbrodni, kładzione przed oczy obwinionemu, przedmiot winy, corpus delicti.

Licowy rok - sądzenie przestępcy, schwytanego na gorącym uczynku

Luita - w dawnej polszczyźnie: kara pieniężna

Ł

Łaja - w dawn.polszczyźnie: sfora psów

Łańtuch - w dawn.polszczyźnie: grube płótno

Łogosz - (z węgierskiego) w dawn.polszczyźnie: koń lejcowy doprzęgany

Łut (także Łót) - waga stanowiąca 32-gą część funta. Oznaczał też próbę srebra, gdyż grzywna dzieliła się na 16 łutów.

M

Machlerz - pośrednik w kupnie, więcej pejoratywnego znaczenia, jako u Bielskiego czytamy napomnienie, że "przekupniom i machlerzom nie trza się dać zwodzić". Z czasem już całkiem jednoznacznie machlerz oszusta i szalbierza znaczył...

Machram - gatunek tkaniny tureckiej, używany w dawnej Polsce

Magierka - czapka węgierska, częstokroć ozdabiana piórem, popularna za czasów Stefana Batorego, zwana też batorówką.

Magna bestia - w dawn.kuchni: pieczyste z łosia :)

Makuła - plama, zmaza, takoż i w przenośni jako u Xiędza Wujka : "...kościół nie mający makuły ani zmarski żadnej..."

Maślacz - ulubione w dawnej Polsce słodkie, gęste wino węgierskie

Maża (także mazia) - wóz kryty budą, używany w dawnej Polsce do przewożenia towarów.

Mentyk - kaftan wojskowy należący do umundurowania huzarskiego, narzucany (nie ubierany!) na lewe ramię, inaczej mętel.

Miszkulancja - w kuchni staropolskiej (najczęściej jednak klasztornej): zupa z jarzyn i mięsa, zaprawiona śmietaną.

N

Nacios - nacięcie na drzewie, stanowiące znak graniczny pomiędzy dobrami dwóch właścicieli

Nadbaba - w dawn.polszczyźnie: prababka

Naliczek - rodzaj maski na twarz dla osłony od wiatru i słońca, używanej przez kobiety polskie w XVII w; w zbroi rycerskiej część szyszaka zasłaniająca twarz

Niestane - w dawn.prawie polskiem: kara za niestawienie się w sądzie w oznaczonym terminie.

Niewiejski - od "niewieśćski", nie od wiejskości zaprzeczenia: niewieści i z przeproszeniem: kobiecy, aliści jeno w naszem dzisiejszem kobiecości jako płci pojmowaniu...

Nowinne - w dawnej Polsce: dary udzielane przez panów krewnym lub dworzanom za przyniesienie dobrych wieści.

O

Obalisty - chylący się ku upadkowi, zrujnowany

Oczkowe - dawny podatek płacony przez bartników od każdego ula.

Odgaić - w dawn.prawie polskiem: wypędzić kogoś z miasta lub wsi. Wg prawa chełmińskiego karze tej podlegały osoby nieposłuszne urzędnikom

Odstajny list - świadectwo, wydawane w dawnej Polsce słudze przy opuszczaniu służby.

Odumarszczyzna - danina spadkowa z jednej sztuki bydła, płacona w królewszczyznach po śmierci każdego kmiecia na rzecz króla.

Omiecek - w dawn.polszczyźnie: pole nieuprawne, nieużytek

Optypaty - w kuchni staropolskiej: paszteciki podawane bezpośrednio po zupie

P

Paciara - w kuchni staropolskiej: zupa z klusek na mleku

Paduch - w dawn.polszczyźnie: łotr, nikczemnik

Pasynek - w dawn.polszczyźnie: praprawnuk

Pekulat - kradzież grosza publicznego. Za Piastów kary za pekulat wyznaczał król, później już trybunały.

Pienny - w dawn.polszczyźnie: sporny, dochodzony sądownie

Pierzaja - w dawn.polszczyźnie: szereg domów stanowiących jedną stronę ulicy.

Pochłapka - w kuchni staropolskiej:zupa kartoflana z kluskami

Poddomie - w dawn.polszczyźnie: suterena

Portugiera - w kuchni staropolskiej: legumina z jabłek na winie

Poturmak - w dawn.polszczyźnie: renegat, który przyjął mahometanizm i stał się Turkiem.

Przerzucinóżka - oszust, wydrwigrosz, zdrajca. W Słowniku Jana Mączyńskiego, w Królewcu Anno Domini 1564 wydanem, ów tłomaczy go tak: "Który umie ludzi przez nogę przerzucać, zdradzać"

Prześladek - zaliż nie foremniejsze, niźli "poszlaka" dzisiejsza?:)

Purgować - kiszki z łajna czyścić, laxować (Linde), wypróżnić

R

Rajek - w dawn.polszczyźnie: swat

Rapa, ropa - tytuń tarty, tabaka francuska rozpowszechniona w Polsce za Sasów

Ręby - w dawn.polszczyźnie : ubiory kobiece

Rozbark - w dawn.polszczyźnie: targowisko końskie

Rurmus - w dawn.polszczyźnie: wodociąg

Ruszyca - staropolska średniowieczna opłata zwyczajowa, skłądana królowej przez zabójcę niewiasty.

S

Sadowina - w dawn.polszczyźnie owoce

Sapor - w kuchni staropolskiej: sos do mięsa albo ryby

Sejdak - dawny taniec wykonywany przez pana młodego

Sieża - dawny przyrząd do łowienia ryb

Skórznie (także skórnie) - starop.nazwa butów skórzanych, zachodzących na goleń.

Smyczek - rodzaj lekkiej szabli węgierskiej

Spaśne - nazwa dawnej opłaty za pastwisko leśne

Starbać się - chwiać się, toż samo "starbotać się", jako u Skargi mamy, iże "...chory nogi włóczył, tylko się po udach starbocąc..."

Szancmaster - w wojsku polskim XVI wieku: oboźny

T

Takty - w dawn.polszczyźnie: kryminał, sąd kryminalny

Tasz - buda kramarska , stawiana w miastach i wsiach podczas jarmarków i odpustów

Tołombas - wielki bęben turecki wojskowy z dzwonkami

Treptuch - żłób przewoźny z płotna rozpinanego na palikach, używany w XVIII wieku w Polsce w czasie podróży.

Trząsk - trucht, a trząskiem jadący czyli truchtem. Nawiasem określenie wielce zasadne, jeśli zważyć, że przodkowie naszy anglezowania w jeździe nie znali i jaki taki w tem trząsku sielnie sempiterną po kulbace zamiatał...:)

Trzosła - hmmm...:) przyjmijmyż, że to imponderabilia męskie, a jak komu jeszcze trza kawę na ławę wykładać, to dodam, że o te w nogawicach noszone idzie... Biblia Leopolity z 1561 spomina: "Uderzył nań, odwróciwszy oszczep, i przebił go przez trzosła"

Trzy drewna - w dawn.polszczyźnie: szubienica

Tuł - toż samo co kołczan, sajdak

Turodny - czyli "tu porodzony"; autochton, tubylec, miejscowy. Spomina Jakub Żebrowski "Turodnego boga ołtarz", a przy tem turodnym oczywiści przecie i turodak, takoż turodzic...

Tuzinek - nazwa stosowana w polszczyźnie XVI-XVIIw na określenie lichego sukna

Twardościec (a odeń i twardousty) - koń o twardym pysku, co objaśnień wymaga słów kilku... Owoż przodkowie naszy wielekręć większych i okrutniejszych zażywali wędzideł, co nieomal wierzchowcowi upornemu umiały języka zgnieść, a i niemal żuchwy wywichnąć, temuż jeśli ów na taką i komendy srogość głuchym pozostawał, twardośćcem go zwano, w czem i złość czuć ludzką, aleć i niejakiego szacunku prześladek:)

Tuzinek - nazwa stosowana w polszczyźnie XVI-XVIIw na określenie lichego sukna

U

Ubraniec - w dawn.polszczyźnie: giermek

Udzierka - w dawn.polszczyźnie: utarczka, bitwa

Ułąfa - (z tureckiego) - w XVI wieku tak czasem określano żołnierski żołd.

Umalić - toż samo, co umniejszyć... Przeciwieństwem zasię będzie:

Uwielżyć - choć tegoż najwięcej pojmowano z zaimkiem zwrotnem "się" rzecz odnosząc do czyjej własnej osoby luboż stanu rzeczy... "Bo uwielżyło się aż do niebios miłosierdzie twoje"(Psałterz Floriański). Jest i temu bliskie słówko, co dziś więcej jaką adoracyję znaczy, przecie to od tegoż się wiedzie, że kto kogo uczynił (choćby jeno w swych oczach) wielkim, wywyższył, uwiększył, czyli:Uwielbił

Urbanitki - inaczej Klaryski

Urzecha - w dawn.polszczyźnie: miejsce opuszczone przy oraniu.

Usilstwo - termin dawnego prawa polskiego, oznaczający wymuszenie.

Usterk, ustyrk - potknięcie, szwank jaki... U Lindego przywołane: prowadził go na drogę, nie narażając na żaden usterk... Od tegoż i czasownik stosowny "usterkać się" np. o koniu, że na czterech nibyż nogach a cięgiem się jeno usterka...

W

Wandel - w dawn.polszczyźnie: grzywna, kara pieniężna

Wardęga - bydło, dobytek (w rozumieniu żywiny) W Psałterzu Puławskim "...a wardęgi jich nie umniejszył"

Woźnik - w dawn.polszczyźnie: koń roboczy dworski albo koń zaprzęgowy

Wrotny - w dawn.polszczyźnie: stróż przy bramie, odźwierny

Wstępień - znów nam tu znaczeń tłomaczyć przyjdzie kilku...Najpirwsze, że przybysz jaki z krainy inszej, co ninie nań byśmy imigrant rzekli, aliści też i przechodzień jaki, co nie tyleż o ulicznego idzie, co w szerszej mierze: o wędrowca... W Biblijej Leopolity czytamy napomnienie Boże: "Ziemia ta moja jest, a wy jesteście wstępniowie i pielgrzymy". Aliści będzie i wstępień jako adept jaki, nowicjusz w swem dziele czy rzemiośle, zasię na koniec przyjdzie nam go mieć za męża niemajętnego, co się do zasobnej był wżenił familii... Grzegorz Knapski[1564-1683] tak o tem pisze: "Wstępień mąż, gołota w dom majętnej żony wstępujący".Wybieglec - apostata, odszczepieniec

Wyleganiec - dziecię męskie nieślubne, bękart... "Nie wnidzie wyleganiec, jenże jest s sprosnej niewiasty urodzon" - czytamy w Biblii Królowej Zofii

Z

Zakaszubić się - odgrodzić się od świata, odizolować... jako u Wacława Potockiego mamy: "...jako się raz w swej budzie zawarł, zakaszubił

Zalotne - w dawn.polszczyźnie: dar składany narzeczonej przez przyszłego męża

Zaśniat luboż i zaśniad - płód znaczyło niedonoszony; Szymon Syreński[1540-1611], takoż i spominany Knapski podają iże "zaśniad inni zaparzyskiem zową"...Zawartka luboż i zawiartka - zawierucha, wichura. Mamyż u x.Wujka przestrogę, iże "będzie to dzień mgły i zawartki", takoż i u Wacława Potockiego "Taż szarga, taż zawartka, też wiatry, te wały..."; "Zawichrzy i srogą zawiartką okurza".

Zawierszenie - sklepienie, zwieńczenie

Zawiewka - dwojakiego była znaczenia: w najpierwszem gdy czytamy u Chrościckiego "zdradziwszy, umknął na morską zawiewkę", to o sztorm jaki tu idzie, że

 

Komentarze  

 
+6 #1 Tomisław Szeliga 2011-01-23 23:04
Rewelacyjna sprawa!
Ze swojej strony zachęcam do uzupełniania słownika!
 
Nasi dobroczyńcy: